Ат үрдүттэн оҕунан ытыы

Ат сүүрдүүтэ саха сүһүөҕүн хамсатар, сүрэҕин эппэҥнэтэр өбүгэ таптыыр оонньуута буолар. Аат былдьаһыыта – ат сүүрдүүтүн сүрүн ис хоһооно. Сахалар былыр-былыргыттан Күн Дьөһөгөй оҕотугар дириҥник сүгүрүйэбит. Ол чаҕылхай туоһутунан аппытын ойуулаан-мандардаан киэргэл киэнэ бастыҥынан симиир үгэстээхпит. Түүр норуоттарыгар барыларыгар да сылгыны маанылаан, харыстаан туталлара биллэр.

l_85081d8f yabusame11 ARCO3

Аан дойдуга сылгы 250-тан тахса боруодата баар. Онтон сорох бырыһыана сылгы собуоттарыгар араас сыалга ананан үөскэтиллибит боруода атгар. Көрдөххө, саха ата боруода аттарын курдук чочуонай быһыыта суох эрээри, күн устата быстыбакка сиэлэринэн, сылайбат еындааһыннааҕынан ураты. Тоҥтон толлубат тулуурдаах, санаа хоту дьулуруйан иһэр сындыыс сырыылаах. СӨ сылгыһыттарын Сойууһа саха атын суолтатын үрдэтэр, төрүт үгэһи сөргүтэр сыаллаах, ат үрдүттэн ох саанан ытыы курдук күөн күрэһи киллэрэри туруорсар.

Спорт федерациятын тэрийэргэ

Ох саанан ытыыга СӨ спордун маастара, Буулдьанан ытыы федерациятын сүбэһитэ Михаил Николаевич Матвеев:
— Наар боруода аттары эрэ сүүрдэр буоллубут. Саха ата умнууга хаалаары гынна. Атын түүр норуоттарыгар атынан сүүрдэ сылдьан, батаһынан, үҥүүнэн быраҕыы курдук көрүҥнэр бааллар. Ат үрдүттэн оҕунан ытыыга аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт кытта ыытыллан турар. Онон биһиги Саха сиригэр эмиэ бу көрүҥ киирэригэр баҕарабыт. Бу хамсааһыны өйөөччүлэр уонна сайыннарааччылар баар буоллахтарына, «Дыгын оонньуутун» курдук норуот уратытын көрдөрөр биир бастыҥ күөн күрэспит быһыытынан киириэ этэ. Маннык күөн күрэс сылгыһыттар идэтийэн үлэлиир идэлэрин, саха сылгыһыттарын суолтатын бырапагаандалыыр сыалтан тэриллэр. Инникитин спорт федерациятын быһыытынан тэрийэр сыал-сорук турар. Ох саанан Саха сиригэр 500-чэкэ киһи ытар.
Атынан сүүрдэн иһэн 10 м иһигэр ыталлар. Мин санаабар, ханнык баҕарар сылгыһыт маны сэргиэ, сөбүлүө этэ. Баҕалаах сылгыһыттар кыттаннар, ким кыайбыты көрөн, онтон үөрэнэн, сайдан барыахтара. Манна туох да үбү-харчыны көрдөөбөппүт. Урут хабылык даҕаны, мае тардыһыыта даҕаны уопсастыбаннай хамсааһынтан тэриллэн, тэнийэн барбыттара. Саҕалыылларыгар улахан үбүлээһин суоҕа. Маҥнайгы күрэхтэһиилэринэн биһирэнэн, тыыллан-хабыллан тахсыбыттара. Онон аттан ох саанан ытыы спорт көрүҥүн быһыытынан олоххо киирэн, дьон-сэргэ өйөбүлүн ылыа диэн эрэнэбит!

Саха аттара

СӨ Сылгыһыттар сойуустарын бэрэссэдээтэлэ Валерий Саввич Слепцов:
— Ыһыахха “Дыгын оонньуутун”, илии-атах араас күөн курэстэрин тэрийэбит, оттон “саха атыгар тоҕо туту да тэрийбэппитий?” диэн санаа үүйэ-хаайа тутар. Биһиги бу Сылгыһыттар сойуустарын тэрийээт, мээр А.С.Николаевка сурук киллэрэн турабыт. Бу улуу сыһыыга баар ипподрому саха аттара күрэхтэһэллэригэр анаан сыһыарар курдук этии киллэрбиппит. Дьокуускайдааҕы Култуура управлениетын үлэһиттэрэ бу көрүҥ киириитин аһара өйүүллэр. Ол эрээри, тоҕо эрэ, дьүүллэһии, кэпсэтии суох. Боруода киэргэл сылгыларынан аралдьытынарга охтон хааллыбыт. Биһиги тымныы көньүүһүнэбитигэр кыһыны быһа турар боруода сылгы күүһэ-уоҕа эстэр, сайдыбат. Хайдах даҕаны аан дойду рекордун олохтуур кыахпыт суох. Биһиги бэйэбит аппыт дьүһүнүн-бодотун көрөн, тутан-хабан көрдөхпүтүнэ-иһиттэхпитинэ, саха ата түһэн биэриэ суоҕа!
Саха атыгар сыаналаах бирииһи туруоруо этибит буоллаҕа. Мөлүйүөнүнэн суумалаах бирииһи сылгыга олох сыһыана суох урбаанньыттар ылан бараллар. Кыыһырбатыннар. Саха атын сүүрдүүгэ араас көрүҥү киллэриэххэ сөп. Ыһыахха “Дыгын оонньуутугар” кыыһы эккирэтэллэр. Мин ону адьас сөбүлээбэппин. Атын омуктарга аттаах кыыһы атынан сырыһыннарар күөн күрэс баар.
Дьиэнэн күрэхтэһиини киллэриэххэ эмиэ сөп. Сорохтор “ыраах айаҥҥа, холобур, Дьокуускайтан Сунтаарга диэри сүүрдэн күрэхтэһиннэриэххэ сөп» диэччилэр. Онон, көрүҥ элбэх. Сылгыһыт аты сүүмэрдиэн баҕарар. Ол иһин федерация курдук туһунан көҕүлүүр бөлөх тэрийэн, күрэхтэһии балаһыанньата оҥоһуллуо этэ. Күн бүгүҥҥэ диэри сылгыһыттар көрдөһөбүт да, туох да хамсааһын тахса илик. Саха ата сүүрэн иһэрэ да ураты кэрэ көстүү. Спорт министиэристибэтигэр “успуонсарда бул, сүүр-көт” дииллэр. Улахан кыахтаах эдэр урбаанньыттар бааллар эбит. Ол гынан баран, саха ата эмиэ сүүрэр кыахтааҕын өйдөөбөттөр. Билиҥҥи көлүөнэҕэ саха атын сүүрдэн көрдөрө үөрэппэтэхпит. Боппуруос оннук турар эбит. Бэйэм да истэммин соһуйдум. Саха сылгыһытын күннээҕи үлэтин-хамнаһын тэлэбиидэнньэҕэ көрдөрбөппүт. Сылгы ахсаана аҕыйыы турар. Дьыалабыай сыһыан суох. Дьиҥинэн, бу сылгы салаатын сайдыытыгар төһүү күүс биир көрүҥэ буолуо этэ.

Былыргы ох сааны сөргүтэн

Ох саанан ытыыга СӨ үтүөлээх тириэньэрэ Владимир Николаевич Тимофеев:
— Ох саанан ат үрдүгэр олорон ытыы да, сүүрдэн кэлээт түһэн баран ытыы да, бэйэ-бэйэлэритттэн тутулуга суох сайдыахтаахтар. Саха норуотун былыргы төрүт үгэһин сөргүтэн сайыннара сатыыр дьон баар буолбута кэрэхсэбиллээх. Итинтэн сиэттэрэн, дьон-сэргэ ылсан барара буоллар, олус үчүгэй буолуо этэ. Өбүгэ оонньууларыгар спортсменнар саха оҕунан, саха таҥаһын кэтэн туран күрэхтэһэллэрэ олус бэрт буолуох этэ. Саха – мындыр омук. Оттон, ылыстахха, сахалыы ох сааны да сөргүтэр кыах толору баар. Кытаатан ылсан үлэлиэҕиҥ, бу кэскиллээх дьыала!

Атын омуктарга хайдаҕый?

Омук эрэ барыта ох сааны араас ньыманан оҥорор. Былыргы монгуол сэриитэ атынан “чэпчэки сэбилэниилээх” сылдьан аан дойду аҥаарын сэриилээн ылбыта. Ити кэмҥэ Байкаал күөл тулатыгар барытыгар да монгуоллуу тииптээх ох саалар тарҕаммыттарын археологтар хаһыылара көрдөрөр. Ол эбэтэр, монгуоллар охторо ити эргин үөдүйэ сылдьыбыт уустук оҥоһуулаах ох саалары үтэйбиттэр.
Билигин Монголияҕа уонна Японияҕа ат үрдүттэн ох саанан ытыы күрэхтэрэ улахан таһымҥа ыытыллаллар. Ол курдук, кюдо – дьоппуоннарга баар ох саанан ытыы күрэҕэ. XX үйэҕэ спорт оонньууларын реестригэр киирбитэ.
Ох саа төһө ырааҕы тэбэрий? Былыргы грек Анаксагор оҕунан 520 м тахсаны, Урарту ыраахтааҕыта Руса 476 м ыталлара бэлиэтэммит. Туроктар 500 м ыталларын суруйаллар. Саха оҕо төһөнү тэбэрин биһиги билбэппит. Биир үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, Чурапчы Хатылытыгар Бабаҕа уонна Таатта үрэхтэрин икки ардыгар баар алааска Амма уонна Арҕаа Хаҥалас боотурдара анаан-минээн күүстэрин быһаарса кэлбиттэр. Алаас ортотунан икки өттүнэн утарыта тумустуу киирбит тыалаах. Икки арда 250 м курдук. Номоххо этиллэринэн, боотурдар бу икки тумуска утарыта туран иккиэн тэҥҥэ ытыһан өлбүттэр. Онтон ыла бу алаас Өлөрсүбүт диэн ааттаммыт диэн суруйан турар кыраайы үөрэтээччи Николай Николаевич Аржаков.
Түмүк. Саха ох саатын уонна оноҕосторун ааттара түүр тылларыгар ханыылаһаллар. Саха сирин элбэх улуустарыгар көстүбүт уустук оҥоһуулаах ох саа уһуна 165 170 см буолар эбит. Ол эбэтэр, киһи үрдүгүн саҕа. Киил тиит мае, хатыҥ мае тымтыгын, иэн иҥииринэн холбуу дьаптайа силимнээн баран, тас өттүнэн ойуулаах туоһунан бүрүйэ сыһыаран оҥоһуллар.
Охтор уһуннара бэрт буолан, кыргыһыыга, булка саха боотурдара нөҥүө эҥил бастарыгар тиийэ аҥаабыллаан ыталлара үһү. Уһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, Майаҕатта кыра оҕо сылдьан оонньообут оҕун саатын Дыгын дьоно кэлэн, маҕыйа-маҕыйа тардан, иккилии илииттэн ордук атыппаттар. Оччотооҕуга аҕа уустара сир, аат былдьаһан атааннаһар эбиттэр. Ол хапсыһыыларга улахан аҕа уустара 200-кэ тиийэ кураахтаах ох саалаах, батыйа, үҥүү-батас сэптээх кыргыс сэриитин тэринэллэрэ. Ити сэриилэргэ ат үрдүттэн да ытыалаһыы, сэрэйдэххэ, элбэх буолуохтаах. Ол эрээри, киһи үрдүгүн саҕа уһуннаах, олус улахан Обунан ат үрдүттэн ытар төһө табыгастааҕа биллибэт. Баҕар, ити этиллибит уһун охтор сиргэ сылдьан ытыалыырга аналлаахтара, отгон ат үрдүттэн ытарга туспа, арыый кыра ох эрэйиллэрэ буолуо. Оннук түҥ былыргы тииптээх ох саалара эмиэ баар буола сылдьыбыт буолуохтарын сөп. Ол туһунан саха кыргыһар сэбин чинчийбит Ф.Ф.Васильев: «Установлено, что сложносоставные якутские луки относятся к северному типу. В то же время нельзя начисто отрицать наличие до XVII в. у населения Якутии луков центральноазиатского типа. Сведения, почерпнутые из устного народного творчества народа, позволяют восстановить общий вид боевого дистанционного оружия, в корне отличающегося от луков северного типа» («Военное дело якутов» 1995 с., стр. 62) диэн суруйар.
Археолог И.В.Константинов эмиэ «Материальная культура якутов XVIII века» диэн үлэтигэр ону бэлиэтээн турар. Сабыылаах ох сааны туроктар, монгуоллар, кытайдар, дьоппуоннар тутта сылдьыбыттара биллэр. Маннык ох саа кылгас, онон ат үрдүттэн ытарга ордук табыгастаах этэ. Онон манна бэйэбитигэр ат үрдүттэн оҕунан ытыы көрүҥүн киллэрдэхпитинэ, түҥ былыргы ох саа оҥоһуутун эмиэ иҥэн-тоҥон үөрэтиэхпитин, сөргүтүөхпүтүн наада.

Ангелина КУЗЬМИНА.
«Кыым», 2015 с. алтынньы 22 күнэ, чэппиэр 41 № (22236).

Комментирование запрещено